تاريخ مطبوعات ورزشي در ايران
اخبار ورزشي در مطبوعات ايران به زمان قاجار باز ميگردد و نخستين جريده ورزشي ايران پيش ازشكلگيري اتحاديه بينالمللي روزنامهنگاران ورزشي منتشر شده است.
۸۳سال پيش "اتحاديه بينالمللي روزنامهنگاران ورزشي" هنگام برگزاري بازيهاي المپيك با حضور نمايندگان ۲۹كشور جهان اعلام موجوديت كرد.
اين اتحاديه كه ايپس AIPS ناميده ميشود روز دوم جولاي سال ۱۹۲۴ميلادي برابر با ۱۱تير ماه ۱۳۰۳هجري شمسي شكل گرفت و از سوي سازمانهاي بينالمللي ورزشي مورد حمايت و تاييد قرار گرفت.
"ايپس" امروز با عضويت ۱۴۸كشور و بيش از ۹هزار روزنامهنگار به يك نهاد جهاني تبديل شده است. [نهاد ايراني: انجمن نويسندگان، خبرنگاران و عكاسان ورزشی ايران]
ايران نيز از سال ۲۰۰۱ميلادي به عنوان عضو هيات رييسه اين اتحاديه انتخاب شده است.
اما تاريخ روزنامه و مطبوعات ورزشي ايران مربوط به اين سالها نيست و قدمت آن به سالها قبل از شكلگيري اتحاديه بينالمللي روزنامهنگاران ورزشي برميگردد.
در واقع تاريخ مطبوعات ايران حاكي از آن است كه ورزشينويسي چندين سال قبل از تشكيل "ايپس" در جرايد كشورمان رواج داشته است.
تيراندازي، شكار، سواركاري و كوهنوردي از نخستين مضامين ورزشي مطبوعات ايران هستند كه عموما در لابهلاي اخبار و گزارشهاي مربوط به گشت و گذار ناصرالدين شاه و نيز در مطالبي از مردم در مطبوعات آن دوره به چشم ميخورد.
خبر "رفتن سه نفر از شاگردان توپخانه به كوه البرز" در سال ۱۲۷۵ه.ق در "روزنامه وقايع اتفاقيه" از اين دست است. بر اين اساس انعكاس اخبار، رويدادها و مطالب ورزشي در مطبوعات ايران سابقهاي در حدود يك قرن داد.
نوشته ميرزا تقي حكيالممالك درباره اسكي(پاتيناژ) از نخستين مطالب ورزشي مندرج در مطبوعات ايران است كه گفته ميشود چاپ اين نوشته موجب تمسخر عدهاي شد با اين مبنا كه لغزيدن روي يخ اهل فرنگ دروغي بيش نيست.
اما انتشار مطبوعات تخصصي ورزشي در ايران بعد از ۱۳۰۰ه.ش آغاز شده است.
مطالعه تاريخ مطبوعات قاجار نشان ميدهد كه مباحث جدي ورزشي در دهه آخر اين حكومت شكل گرفت.
آنگونه رونق خود را در قالب اخباري چون تشكيل اولين كلوپ ورزشي ايران براي تعليم ژيمناستيك و وزنهبرداري در سال ۱۲۹۶ه.ش، تشكيل مجمع فوتبال ايران در سال ۱۲۹۹و تاسيس باشگاههاي ورزشي شعاع و نيكنام در سال ۱۳۰۴ آغاز كرد.
در سال ۱۳۰۱نظامنامه و مرامنامهاي وابسته به "جمعيت مروجين ورزش" در تبريز زير نظر علياصغر حكمت و نظامنامهاي ديگر در سال ۱۳۰۳وابسته به "جمعيت گردان ايران" در مورد ورزشكاران منتشر شده است.
در سال ۱۳۰۶همزمان با تصويب "قانون ورزش اجباري در مدارس" نشريه ورزشي "پيشآهنگي ايران" توسط احمد امينزاده كه قديميترين نشريه ورزشي است منتشر شد.
اين نشريه مجلهاي تربيتي بود كه در تكميل روحيات محصلين و تقويت حيات پيشآهنگي ايران ميكوشيد.
پيشآهنگي ايران در قطع پستي و هر شماره در ۲۰صفحه منتشر ميشد كه بخشهايي از آن به ورزش اختصاص داشت.
در سال ۱۳۰۷نيز مجله "ورزش" توسط ميرمهدي ورزنده در تهران و در همان سال نشريه ديگري به نام "ورزش" توسط وي منتشر شد.
اما قديميترين نشريه تخصصي و تمام ورزشي در ايران كه در برخي از كتابخانههاي كشور موجود است مجله "آيين ورزش" است كه در سال ۱۳۱۴به سردبيري ناظرزاده كرماني و توسط مدير "باشگاه شعاع" در تهران انتشار يافت زيرا پيش از اين مجلهاي منتشر نشده بود كه فقط به مباحث ورزشي بپردازد. هدف اين نشريه ارايه اطلاعات به مردم درباره فوايد ورزش و ارايه راهكارهاي توسعه آن بود.
"نشريات تخصصي" نشرياتي هستند كه بيش از ۸۰درصد مطالب آنها در تمامي شمارهها به يك رشته ورزشي خاص اختصاص دارد و يا به لحاظ محتوا و موضوع، جنبهاي خاص از ورزش را مطرح ميكنند.
قديميترين نشريه تخصصي ورزشي همان نشريه پيشآهنگي ايران و جديدترين آن "دنياي كشتي" است كه در سال ۱۳۸۵منتشر شده است.
اما "نشريات نيمهتخصصي" نشرياتي است كه بيش از ۸۰درصد مطالب آنها در كليه شمارهها به ورزش اختصاص دارد اما بر خلاف نشريات تخصصي عموما اخبار و اطلاعات عمومي از رشتههاي ورزشي مختلف را ارايه ميكنند.
قديميترين نشريه نيمهتخصصي ورزشي ايران "مجله اصلاح نژاد اسب" است و جديدترين آن "تدبيرانه سبقت" است كه نخستين شماره آنها به ترتيب طي سالهاي ۱۳۱۸و ۱۳۸۶منتشر شده است.
"تدبيرانه سبقت" از جديدترين نشريات ورزشي موجود و نيمهتخصصي است كه امسال منتشر شد و علاوه بر ارايه مباحث علمي و فني در حوزه خودرو و معرفي جديدترين خودروهاي دنيا در بخش عمدهاي به معرفي و يا مصاحبه با ورزشكاران رشته اتومبيلراني و رالي سرعت در ايران و جهان ميپردازد.
بعد از انتشار نشرياتي چون پيشآهنگي و آيين ورزش، هر روز بر تعداد اين نشريات اعم از مجله، هفتهنامه و روزنامه افزوده شد.
"نيرو و راستي"، كيهان ورزشي، راهيان كوه، يك هفته با ورزش، پهلوان، گام، ابرار ورزشي و شطرنج ايران" تا آخرين مواردي چون "تدبيرانه سبقت" از اين جمله هستند.
در اين ميان تورق تاريخچه مطبوعات ورزشي حاكي از آن است كه دوره شكوفايي نشريات ورزشي ايران دهه ۱۳۲۰ميباشد زيرا طبق برخي آمارهاي موجود ۲۶عنوان نشريه ورزشي در اين دهه منتشر شده و پس از اين دوره نشريات اين حوزه رشد متناسبي داشتهاند.
در اين ميان كمنظيرترين دوره تاريخي مطبوعات ورزشي را مورخان و حتي ورزشينويسان سالهاي ۱۳۷۶تا ۱۳۸۱ميدانند كه تعداد زيادي نشريه منتشر شده و يا مجوز انتشار گرفتهاند.
در اين ميان مطبوعات ورزشي خالي از مباحث طنز و كاريكاتوري نيز نيست آنگونه كه امروز بسياري از انتقادات و پيشنهادات و اخبار با دستمايه طنز در نشريات ورزشي جلوهاي قوي و ويژه دارد و چه بسيار جنجالها ميآفرينند.
گفته ميشود نخستين سوژه كاريكاتور ورزشي مطبوعات ايران مربوط به اولين سفر ورزشي تيم ايران بود كه در حكم نخستين جنجال كاريكاتور ورزشي ايران نيز بوده است.
در مطلبي از شماره پنج نشريه "كيهان كاريكاتور" كه مرداد ماه سال ۱۳۷۱ منتشر شد تشريح نخستين كاريكاتور مطبوعات ورزشي ايران اينچنين توصيف شده است: وقتي بادكوبه از تيم ايران دعوت كرد تا تيم منتخب مملكت فارس را به آنجا بفرستد دو مرد همت كردند "ابوالفضل صدري" صدراعظم عجيب و غريب ورزش ايران كه آدم را به ياد صداقت و سادگيهاي نسل اول "لورل و هاردي"مياندازد و "ميرمهدي ورزنده" با چيز غريبي به نام اراده اما نخستين بازي خارجي ايرانيها در برابر بادكوبه به شكست انجاميد و چند روز بعد در روي جلد روزنامه فكاهي "ناهيد" كاريكاتوري چاپ شد كه شكلي كفرآميز تلقي ميشد و حتي غير قابل هضم براي بزنبهادران زمين دولت.
كاريكارتوريست "ناهيد" يك فوتباليست روس را كشيده بود كه با نوك كفش فوتبال، هر يك از فوتباليستهاي ايران را در گوشهاي پخش و پلا كرده است.
امروز بايد اين را پذيرفت كه مطبوعات ورزشي از بولتنهاي محلي تا روزنامهها و مجلات ملي و بينالمللي يكي از پايههاي اصلي وسايل ارتباط جمعي هستند.
پايهاي كه به مثابه پل ارتباطي ميان ميدانهاي ورزشي و افكار عمومي عمل كرده و بدون وجود آنها هيچ رويداد ورزشي هر اندازه مهم و معتبر رونق نمييابد.