باشگاه شطرنج ذهن برتر

۱۹۷ سال پيش، نخستين بار يك فيزيولوژيست اتريشي از لغت «دمانس» براي توصيف اختلال ذهني دوران پيري استفاده كرد؛ بيماري‌اي كه امروز بين مردم به «آلزايمر» معروف است.

اين درحالي است كه امسال، صدمين سال كشف بيماري آلزايمر است. حتما تاكنون نام بسياري از افراد مبتلا به اين بيماري به گوشتان خورده است.

رونالد ريگان(رئيس جمهور اسبق آمريكا)، چارلتون هستون( هنر پيشه)، فرانس پوشكاش( فوتباليست) و چارلز برانسون( هنر پيشه) تنها تعدادي از 25 ميليون  فرد مبتلا به اين بيماري در سراسر جهان را تشكيل مي‌دهند.

***

دمانس، در واقع يك بيماري ناجور عصبي است كه خود را بصورت فراموشي، ضعف شناختي پيشرونده همراه با كاهش فعاليت‌هاي زندگي روزمره، علايم عصبي - رواني و تغييرات رفتاري نشان مي‌دهد.

نوعي از دمانس كه در سنين پيري بوجود مي‌آيد و شايعترين نوع زوال عقل يا همان دمانس محسوب مي‌شود، به «آلزايمر» معروف است. نام اين بيماري مثل بسياري از بيماري‌هاي ديگر از نام كاشف آن گرفته شده است.

شناسنامه آلزايمر

در سال 1901 يك روانپزشك آلماني بنام دكتر الويس آلزايمر بيمار51 ساله اي بنام خانم آگوست را كه به‌دليل اختلالات شناختي، مشكلات تكلمي، توهمات شنوايي و هذيان، در بيمارستاني در فرانكفورت بستري شده بود را مورد بررسي قرار داد.

در طي يكي از اين بررسي‌ها دكتر آلزايمر چندين شيئ مختلف را به اين خانم نشان داد و مدتي بعد درباره آنها از او سوال كرد ولي وي نتوانست هيچ كدام از آنها را به‌خاطر بياورد.

دكتر آلزايمر در ابتدا مشكل اين خانم را به عنوان يك اختلال فراموشي در نوشتن ثبت كرد ولي در واقع خانم آگوست، اولين فردي است كه بيماري آلزايمرش تشخيص داده شده است.

چندي بعد دكتر آلزايمر به دانشكده پزشكي مونيخ رفت تا به همكاري با دكتر اميل كريپلين كه از نويسندگان معروفترين كتب پزشكي بود بپردازد. دكتر كريپلين جزو گروهي از دانشمندان بود كه عقيده داشتند پاتولوژي سيستم عصبي مي‌تواند با بسياري از عملكرد‌هاي روانپزشكي بيمار ارتباط داشته باشد.

خانم آگوست در آوريل سال 1906 درگذشت و پس از فوت وي دكتر آلزايمر به كمك دو پزشك ايتاليايي ديگر به بررسي كالبد شكافي و پاتولوژي سيستم عصبي وي پرداختند. در سوم نوامبر سال 1906 و در سي و هفتمين گردهمايي روانپزشكان آلمان، دكتر آلزايمر بيماري خانم آگوست را معرفي كرد و اظهار داشت كه « پلاكهاي آميلوييدي» در مغز مي‌توانند به عنوان علامت مشخصه اين بيماري مطرح باشند.

چندي بعد كريپلين در كتاب معروفش بنام «كتاب جامع براي پزشكان و دانشجويان پزشكي» درباره بيماري خانم آگوست و موارد مشابهي كه ديده بود توضيح داد و افراد مبتلا را تحت عنوان مبتلايان به بيماري كشف شده توسط آلزايمر معرفي كرد. تا سال 1910 نام بيماري آلزايمر به‌خوبي در ميان متخصصين جا افتاده بود.

از جواني تا پيري

بيماري آلزايمر شايعترين نوع زوال عقل در پيري است. تقريبا در طول قرن بيستم، متخصصين عبارت بيماري آلزايمر را اغلب در مورد افراد 45 تا 65 ساله‌اي كه علايمي‌از زوال عقل زودرس را نشان مي‌دادند به كار مي‌بردند.

در طي اين مدت، دانشمندان زوال عقل در سنين بالاتر از 65 سال و پيري را يك عارضه كم و بيش طبيعي و ناشي از افزايش سن مي‌دانستند و علت آن را سخت شدن شريان‌هاي مغزي بدليل افزايش سن ذكر مي‌كردند.

اما دانشمندان در طي بررسي‌هايي كه در طول دهه 1970 و اوايل 1980 انجام دادند متوجه شدند كه علايم پاتولوژي مغزي در مبتلايان به زوال عقل پيري درست مثل قربانيان آلزايمري است كه كمتر 65 سال دارند. اين موضوع باعث شد تا دانشمندان نام بيماري آلزايمر را براي تمامي‌افراد مبتلا در تمام سنين مورد استفاده قرار دهند.

همه در خطرند

رفتن سن يك عامل خطر اوليه براي ابتلا به آلزايمر است.  بررسي‌ها نشان داده‌اند كه در حدود 2-3 درصد از افراد بالاي 65 سال داراي نشانه‌هايي از ابتلا به آلزايمر هستند اما اين ميزان در افراد 85 ساله به حدود 25 تا50 درصد مي‌رسد.

در حقيقت دانشمندان متوجه شده‌اند كه احتمال ابتلا به بيماري آلزايمر پس از سن 65 سالگي هر 5 سال 2 برابر شده و بيماران آلزايمري بالاتر از 85 سال بيشترين ميزان افراد مبتلا به آلزايمر را شامل مي‌شوند.

در حال حاضر در حدود 25 ميليون نفر در سراسر جهان به آلزايمر مبتلا هستند و آمارها حاكي از آنند كه با پيرتر شدن جمعيت جوان دنيا تعداد افراد مبتلا به آلزايمر در سال 2040 به 81 ميليون نفر خواهد رسيد.

در كشور آمريكا در حال حاضر 4 و نيم ميليون نفر مبتلا به آلزايمر هستند و بررسي‌ها نشان داده‌اند كه اين بيماري با هزينه بيش از 100 ميليارد دلار در سال سومين بيماري پر هزينه در آمريكا پس از سرطان و بيماري قلبي است.

دانشمندان آمريكايي تخمين زده‌اند كه تعداد افراد مبتلا به آلزايمر در آمريكا در اواسط قرن 21 با يك افزايش 350 درصدي به حدود 14 ميليون و 300 هزار نفر خواهد رسيد. در اين كشور ميانگين هزينه مراقبت از يك فرد مبتلا به آلزايمر در طول زندگي‌اش در حدود 174 هزار دلار تخمين زده شده است.

اين مسائل موجب شده اند تا بودجه تحقيقاتي زيادي به آلزايمر اختصاص داده شود. اين بودجه در سال 2005 در حدود 647 ميليون دلار بود.

آلزايمر را بشناسيم

چيزي كه احتمالا بيشتر از همه به عنوان علامت اوليه و مشخصه آلزايمر شنيده‌ايد، عبارت است از «از دست رفتن حافظه كوتاه مدت» كه معمولا خود را به‌صورت فراموشي مطالبي كه چند روز از درك آنها گذشته، نشان داده و تدريجا با پيشرفت بيماري مشخص‌تر مي‌شود.

با ادامه بيماري موارد ديگري كه نشان‌دهنده شدت پروسه پاتولوژيك موجود هستند نظير مشكلات عقلاني، شناختي، مسائل تكلمي ، حركات مهارتي و عملكردهايي نظير تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي كه شديدا با  قسمتهاي پيشاني و گيجگاهي مغزي در ارتباطند تحت تاثير قرار مي‌گيرند.

در مراحل پيشرفته‌تر،  تحليل رفتن عضلات و كاهش توانايي‌هاي حركت موجب خانه‌نشيني بيمار و ناتواني در انجام اموري نظير غذا خوردن و حتي بي اختياري ادرار و مدفوع مي‌شود. البته موارد فوق در صورتي ديده مي‌شوند كه مرگ بدليل برخي عوارض نظير حمله قلبي يا ذات‌الريه روي نداده باشد. 

عوامل خطر

متخصصان برخي عوامل كاهش دهنده خطر ابتلا به آلزايمر را اين‌طور فهرست مي‌كنند:

1 – فعاليت‌هاي فكري يا ذهني نظير بازي شطرنج يا حل كردن جدول
2 – ورزش كردن و انجام فعاليت‌هاي بدني
3 – پرداختن به فعاليت‌هاي اجتماعي معمولي
4 – يك رژيم غذايي سالم كه حاوي چربي‌هاي اشباع شده اندكي بوده و در آن ويتامين‌هاي B، اسيدهاي چرب امگا 3، ميوه و سبزي وجود داشته باشند.
5 – در صورت كلسترول خوني بالا، استفاده از داروهاي كاهش دهنده كلسترول زير نظر پزشك
6 – مصرف معمولي داروهايي نظير ايبوپروفن يا آسپرين احتمال ابتلا به دمانس را كاهش مي‌دهند ولي برخي دانشمندان معتقدند كه خطرات ديگر اين داروها بيش از مزاياي آنها بوده و بنابراين به عنوان يك روش پيشگيري كننده توصيه نمي‌شوند.

اما  عواملي هم هستند كه  افزايش دهنده خطر ابتلا به آلزايمر محسوب مي‌شوند. طبيعتا بالا رفتن سن، اولين عامل خطر است؛ اما عواملي مثل صدمات وارده به سر، سيگار، ديابت، فشار خون بالا يا افزايش كلسترول خون و همين‌طور مواجهه مكرر با برخي از فلزات سبك نظير آلومينيم يا مس به عنوان عوامل خطر محسوب مي‌شوند.

از تشخيص تا درمان

تشخيص بيماري آلزايمر عمدتا بر اساس تاريخچه مشاهدات باليني تست‌هاي حافظه و بررسي عملكرد فكري و ذهني بيمار در طي چند هفته يا چند ماه انجام مي‌پذيرد.

ممكن است به‌منظور رد برخي تشخيص‌هاي ديگر تست‌هاي خوني و يا برخي از تكنيك‌هاي تصويربرداري ضرورت پيدا كنند. در حال حاضر متخصصين خبره اي كه در بررسي اختلالات حافظه تخصص دارند مي‌توانند بيماري آلزايمر را با دقت 85تا90 درصد تشخيص دهند.

اگرچه در حال حاضر درمان قطعي براي آلزايمر وجود ندارد، اما دانشمندان، برخي داروها و مداخلات رواني - اجتماعي و يا شناختي - رفتاري و همين‌طور برخي روش‌هاي توانبخشي را در مبتلايان به آلزايمر توصيه مي‌كنند. 

محققان همچنان در تلاش براي پيدا كردن راهي براي درمان و كنترل بهتر اين اختلال هستند؛ شايد 100 سال ديگر مقاله‌اي خوانديد كه در ابتداي آن نوشته شده‌بود: امسال صدمين سالگرد كشف درمان آلزايمر است. 100 سال پيش، در چنين روزي...